Onderwaterleven in Zeeland · Gewone zeekat · Paaigedrag · Sepiaproject · Duiken bij de Zeelandbrug
Elk voorjaar speelt zich in de Oosterschelde een van de meest indrukwekkende natuurspektakels van de Zeeuwse onderwaterwereld af. De gewone zeekat (Sepia officinalis) (door duikers kortweg sepia genoemd) trekt vanuit de Noordzee naar de ondiepten van de Zeeuwse Delta om te paaien. Voor veel duikers is dit het hoogtepunt van het seizoen.
Wat is een gewone zeekat?
De gewone zeekat is een tienarmige inktvis die tot veertig à vijftig centimeter lang kan worden. Buiten de paaitijd leeft het dier solitair en teruggetrokken, maar in het voorjaar verandert dat volledig: de sepia wordt kleurrijk, nieuwsgierig en weinig schuw. Via razendsnelle kleur- en patroonwisselingen op hun huid communiceren ze met soortgenoten. Van rustig bruin tot felle zebrapronk. Ze zijn intelligent, behendig en voor duikers verrassend goed te benaderen.
De sepia is een kortlevende soort. De dieren worden twee jaar oud, trekken in het voorjaar eenmalig naar de paaigronden en sterven daarna. Ze doen alles eenmalig - en met verve.
Wanneer zijn er sepia's in de Oosterschelde?
Zodra de watertemperatuur van de Oosterschelde de grens van ongeveer twaalf graden Celsius bereikt, verschijnen de eerste sepia's. Dat is doorgaans eind april of begin mei. Zodra er een door de Oosterscheldekering is getrokken, volgen er snel meer. De paaiperiode duurt gemiddeld acht weken. Tot half juni is de kans op goede waarnemingen het grootst.
Waar kun je sepia's zien in Zeeland?
In sepia-periode kun je overal in de Oosterschelde deze dieren tegenkomen. Een goede duiklocatie om sepia's te zien is de Zeelandbrug bij Zierikzee. Dit is ook de eerste locatie waar ooit zogenaamde sepia-tentjes zijn geplaatst en waar duikers dit nog steeds doen. Ook Zoetersbout is een bekende locatie voor deze dieren. Gedurende de paaiperiode zijn de zeekatten volop aanwezig en laten ze zich nauwelijks storen door duikers.
Hoe paren sepia's?
Het paaigedrag van de gewone zeekat is bijzonder om te zien. Mannetjes zoeken vrouwtjes op zodra ze arriveren en bewaken hen actief. Rivaliserende mannetjes worden met felle kleurwisselingen en soms regelrechte gevechten op afstand gehouden, met soms grote wolken inkt die daarbij worden rond gespoten.
Het vrouwtje kiest zorgvuldig en zet haar eieren af in zwarte, druifvormige trosjes, vastgekleefd aan harde substraten. Één eierstrengen kan honderd kleine sepia'tjes bevatten. Na zes weken komen de eitjes uit. Kort daarna sterven de volwassen dieren — de sepia beleeft zijn paaitrek slechts één keer.
Het Sepiaproject: hoe duikers al 30 jaar het verschil maken
In 1996 namen sportduikers Felice en Joop Stalenburg het initiatief dat later bekend zou worden als het Sepiaproject. Ze zagen dat sepia's massaal in kreeftenfuiken terechtkwamen in plaats van hun eieren af te zetten. Hun oplossing: tenten van platanentakken op de bodem bij de Zeelandbrug, die de aantrekkingskracht van de fuiken nabootsten.
Het werkte direct. Sepia's begonnen hun eieren op de takken af te zetten. Op het hoogtepunt werden vijfduizend takken per seizoen geplaatst. Joop zag eind jaren negentig soms honderd sepia's in één duik. De tentjes werden ook bewoond door pijlinktvissen, dwerginktvissen en kortsnuitzeepaardjes (Hippocampus hippocampus).
In 2007 wonnen Felice en Joop de AD Natuurprijs. Later ontvingen zij de erepenning van de Nederlandse Onderwatersport Bond voor meer dan 25 jaar inzet voor de Oosterscheldenatuur. Inmiddels hebben andere duikers hun voorbeeld gevolgd en worden op diverse duiklocaties in de Oosterschelde, tegenwoordig soms ook in de Grevelingen, jaarlijks nieuwe tentjes geplaatst om de dieren te helpen.
Waarom neemt het aantal sepia's af?
De sepiapopulatie in de Oosterschelde is de afgelopen decennia fors afgenomen. Waar eind jaren negentig soms honderd dieren per duik waargenomen konden worden, zijn het er nu vaak maar een handvol. Mogelijke oorzaken:
- Bijvangst door kreeftenfuiken tijdens de paaitijd: sepia's zwemmen fuiken binnen en komen er niet meer uit
- Klimaatverandering en veranderingen in watertemperatuur en voedselaanbod
- Toenemende zeehondenpopulaties in de Oosterschelde
- Verminderd geschikt habitat door veranderingen in de bodemstructuur
Het fuikenprobleem is al langer bekend: terwijl pijlinktvissen aan de buitenkant van fuiken eieren afzetten, zwemmen sepia's naar binnen. Als er één in zit, volgt de rest.
Deltapark Neeltje Jans zet in op herstel van de sepiapopulatie
Deltapark Neeltje Jans nam in september 2025 een concrete stap: veertig in gevangenschap grootgebrachte jonge sepia's werden uitgezet in de Oosterschelde. De dieren zijn nakomelingen van sepia's die in het aquarium van het park zijn geboren en gekweekt. Een aanpak die wetenschappelijke kennis oplevert én bijdraagt aan populatieherstel.
"Er is nog zoveel te leren over deze dieren. Wat hier gebeurt, zie je nergens anders in Nederland," aldus hoofd dierverzorging Madelon van der Maas van Neeltje Jans.
Tips voor duikers: zo duik je met sepia's
Sepia's zijn nieuwsgierige dieren, maar vragen een rustige aanpak. Praktische tips:
- Beweeg langzaam en vermijd plotselinge bewegingen
- Schijn niet onrustig heen en weer met je duiklamp, houd het licht stabiel
- Blijf op afstand en laat de sepia naar jou toe komen
- Kijk goed om je heen: sepia's kunnen plotseling uit het donker opdoemen, kunnen zich goed camoufleren en zelfs ingraven in het zand
- Respecteer de dieren: raak ze niet aan en verstoor het paaigedrag niet
Een duik bij de Zeelandbrug of het Zoetersbout in mei of juni is een ervaring die de meeste duikers niet gauw vergeten. Wij duiken regelmatig op deze locaties en nemen je er graag naartoe.
Foto door Yoeri van Es Onderwaterfotografie.
